
Athene en Sparta: de stadstaten van het oude Griekenland
De democratie van Athene en de militaire samenleving van Sparta met afbeeldingen, kaarten en een tijdlijn: uitleg, dia's en vragen voor leerjaar 4–6.
In het oude Griekenland waren Athene en Sparta twee grote stadstaten, maar hun manier van leven was heel anders. Het artikel past bij geschiedenis in leerjaar 4–6, en elke stap kan als dia aan de klas worden getoond.
Aan het eind kan de leerling vertellen wat een stadstaat is en wat democratie in Athene betekende. De leerling weet hoe de soldatenstad Sparta verschilde van Athene en wanneer de steden samen vochten en wanneer tegen elkaar.
Key concepts
- stadstaat
- Een stadstaat is een onafhankelijke staat die bestaat uit een stad en het omringende platteland. In het oude Griekenland heette een stadstaat polis, en de bekendste waren Athene en Sparta. Ook in het middeleeuwse Italië waren er bijvoorbeeld stadstaten, en Singapore is er nu een.
- Sparta
Sparta was een stadstaat van het oude Griekenland op het schiereiland de Peloponnesos. De samenleving draaide om militaire opleiding, waaraan jongens begonnen als ze ongeveer zeven waren. Het landwerk werd vooral gedaan door heloten, die niet vrij waren.- democratie
Bestuur door het volk. In de democratie die eind 6e eeuw voor Christus in Athene ontstond, stemden de burgers in de volksvergadering over gezamenlijke zaken. Vrouwen, slaven en mensen van elders mochten echter niet stemmen.- akropolis
De hoogste, versterkte heuvel van een stad, waar de belangrijkste tempels stonden. Het Parthenon op de Akropolis van Athene werd in de 5e eeuw voor Christus gebouwd. De Akropolis staat op de werelderfgoedlijst van UNESCO.- agora
Het marktplein en de ontmoetingsplaats van een Griekse stad. Daar werd gehandeld, over politiek gepraat en naar filosofen geluisterd. Op de agora van Athene sprak Socrates met de inwoners.- hopliet
Een Griekse voetsoldaat met een bronzen helm, een groot rond schild en een speer. Hoplieten vochten in een dichte formatie, de falanx, waarin ieders schild ook de buurman beschermde. Het waren gewone burgers die hun uitrusting zelf kochten.- theater
Een Grieks openluchttheater werd tegen een helling gebouwd, met stenen zitplaatsen in een halve cirkel. Er werden tragedies en komedies gespeeld, en alle acteurs waren mannen. Het theater van Epidaurus staat bekend om zijn goede akoestiek.- metoik
Een metoik was een vrije vreemdeling in het oude Athene die geen burger was. Metoiken betaalden een speciale belasting en konden bijvoorbeeld als handelaar en ambachtsman werken, maar ze mochten niet deelnemen aan de volksvergadering en meestal geen land bezitten. Ook de filosoof Aristoteles was in Athene een metoik.
Related exercises
There is no exercise for this topic yet
Teacher or creator: make the first exercise with Puro Editor and choose Het oude Griekenland as its topic. It will appear here as soon as it is published.
1. Wat weet jij over Athene en Sparta?
In welke stad besliste het volk door te stemmen?
In welke stad werden de jongens opgeleid tot soldaat?
Wie mocht er stemmen in het oude Athene?
Vochten Athene en Sparta altijd tegen elkaar?2. Veel steden, niet één staat
In het oude Griekenland was er niet één staat. Elke stad met haar omgeving was een eigen stadstaat, een polis, met eigen wetten en eigen soldaten. Bergen en zee scheidden de steden van elkaar. Athene en Sparta waren de bekendste.

Een moderne kaart van Griekenland. Athene lag op het schiereiland Attika en Sparta op de Peloponnesos. Bergen en zee scheidden de stadstaten van elkaar.. Photo: Greece relief location map, Lencer / deriva, CC BY-SA 3.0, modified: verkleind 3. Athene: macht van het volk, school en theater
Democratie betekent macht van het volk. In Athene besloten vrije volwassen mannen in de volksvergadering. Vrouwen, slaven en buitenlanders (metoiken) mochten niet stemmen. Jongens gingen naar school, en in de stad werden toneelstukken opgevoerd in het theater.

Een ostrakon, dat is een scherf van een aardewerken vat, waarop de naam Themistocles is gekrast (jaren 480 v.Chr.). Met zulke scherven stemde men over wie uit de stad zou worden verbannen.. Photo: Ostracon with the name of Themistocles, Marsyas, CC BY 4.0, modified: verkleind 
Op de afbeeldingen van de schaal leert een jongen muziek maken en schrijven (omstreeks 480 v.Chr.). Naar school gingen Atheense jongens, meestal geen meisjes.. Photo: Attic Red-figure Ceramic Kylix, by Douris, depicting School for Privileged Pupils, c. 480 BC, Gary Todd, CC0, modified: verkleind 
De ruïnes van het Dionysostheater op de helling van de Akropolis in Athene. Hier werden al in de oudheid toneelstukken opgevoerd, maar de stenen zitplaatsen van nu stammen uit een latere tijd.. Photo: Lascar Theatre of Dionysus (4517764326), Jorge Láscar, CC BY 2.0, modified: verkleind 4. Akropolis en agora
Op de hoge rots van Athene, de Akropolis, stonden tempels. De grootste was de Parthenon, die werd gebouwd voor Athena, de beschermgodin van de stad. Aan de voet van de rots lag de agora, de markt en de ontmoetingsplaats van de stad.

De Parthenon op de Akropolis. De tempel werd meer dan 2400 jaar geleden voltooid.. Photo: Parthenon east side Acropolis Athens, Greece, Jebulon, CC0, modified: verkleind 5. Sparta: de stad van de soldaten
Sparta was een stadstaat van soldaten. Jongens begonnen op 7-jarige leeftijd aan hun opleiding, waarin ze leerden vechten en honger en kou te verdragen. Het land werd bewerkt door heloten, die niet vrij waren. Een Spartaanse hopliet moest schouder aan schouder met de anderen vechten.

Beeld van een hopliet (omstreeks 480 v.Chr.), een gipsafgietsel. Het origineel staat in het Archeologisch Museum van Sparta. Het beeld wordt Leonidas genoemd, maar zeker is dat niet.. Photo: Leonidas Statue 01, Pimpinellus, CC BY-SA 4.0, modified: verkleind 6. Samen en tegen elkaar
Athene en Sparta maakten niet altijd ruzie. Tijdens de Perzische Oorlogen vochten ze aan dezelfde kant. Later stonden ze tegenover elkaar in de Peloponnesische Oorlog. Dit zijn de traditioneel gebruikte jaartallen.

Het sprekersplatform op de heuvel Pnyx, waar de volksvergadering van Athene bijeenkwam. De stenen constructies komen uit verschillende periodes.. Photo: Bema, Pnyx, GeorgeKokkos, CC BY-SA 4.0, modified: verkleind 
De tempel van Hephaistos aan de rand van de agora, gefotografeerd vanaf de Akropolisrots. Het is een van de best bewaard gebleven antieke tempels.. Photo: Temple of Hephaestos ancient Agora from Acropolis Athens, Jebulon, CC0, modified: verkleind - ca. 508 v.Chr. Kleisthenes hervormt Athene: de democratie ontstaat
- 490 v.Chr. Atheners verslaan Perzen bij Marathon
- 480 v.Chr. Tegen Perzië: Thermopylae (Sparta), Salamis (Athene)
- ca. 447 v.Chr. Bouw van Parthenon en Hephaistostempel
- 431 v.Chr. De Peloponnesische Oorlog begint: Athene tegen Sparta
- 404 v.Chr. Sparta wint, Athene geeft zich over
7. Denk na in tweetallen
Waarom waren er in Griekenland veel stadstaten en niet één staat?
Waarom kun je de democratie van Athene niet de macht van iedereen noemen?
Hoe verschilde het leven van een Atheense jongen van dat van een Spartaanse jongen?
Wanneer vochten Athene en Sparta aan dezelfde kant en wanneer tegen elkaar?
Summary
Het oude Griekenland bestond uit veel stadstaten. In Athene besloten vrije volwassen mannen in de volksvergadering, maar vrouwen, slaven en buitenlanders mochten niet stemmen. Democratie en theater komen uit Athene. Sparta was de stad van de soldaten, waar de jongens tot soldaat werden opgeleid en de heloten het land bewerkten. Tijdens de Perzische Oorlogen vochten de steden samen, en in de Peloponnesische Oorlog versloeg Sparta Athene.
Frequently asked questions
Mochten alle Atheners stemmen?
Nee. Stemmen mochten vrije volwassen mannen die Atheners waren. Vrouwen, slaven en buitenlanders, de metoiken, mochten niet stemmen. Daarom was de democratie van Athene niet de macht van iedereen.
Wat hebben we vandaag nog van Athene?
Het woord en het idee democratie komen uit Athene. Ook het theater komt uit het oude Griekenland: in Athene werden toneelstukken opgevoerd in het Dionysostheater. In Athene leefden ook filosofen die nadachten over hoe mensen moesten leven.
Vochten Athene en Sparta altijd tegen elkaar?
Nee. Tijdens de Perzische Oorlogen vochten ze aan dezelfde kant, Sparta te land en Athene ter zee. In de Peloponnesische Oorlog in de jaren 431–404 v.Chr. stonden ze tegenover elkaar, en Sparta won.