
Dag en nacht: de draaiing van de aarde en de zon
Dag en nacht voor leerjaar 3–4: de draaiing van de aarde, zonsopgang en zonsondergang, schaduwen en een proefje met een zaklamp. Met dia's, vragen en foto's.
Dag en nacht ontstaan doordat de aarde een bol is die om haar eigen as draait. De zon verlicht altijd maar de ene helft van de aarde. Door het draaien ligt dezelfde plek soms in het licht en soms in de schaduw. In dit artikel kijken we naar echte foto's uit de ruimte, een zonsopgang, schaduwen en de bogen van de sterren. Elke stap staat klaar om als dia aan de klas te tonen.
Aan het eind kunnen de leerlingen uitleggen waarom het dag en nacht wordt en vertellen waar de zon opkomt en ondergaat. De klas doet ook een proefje met een zaklamp en een globe.
Belangrijke begrippen
- zon
Een felle ster aan de hemel die ons licht en warmte geeft.- ster
- Een ster schijnt 's nachts aan de hemel.
- aarde
De planeet waarop wij wonen, met water en lucht.- etmaal
Een dag en een nacht samen, 24 uur. In die tijd draait de aarde één keer om haar as.- schaduw
Een donkere plek die ontstaat als een voorwerp het licht tegenhoudt.- twaalf uur 's middags
Twaalf uur overdag, als de zon het hoogst staat.- nacht
De donkere tijd waarin de meeste mensen slapen.- windrichtingen
Noord, oost, zuid en west. Daarmee geef je een richting aan.
1. Waar is de zon 's nachts?
Waar is de zon 's nachts?
Waarom wordt het 's ochtends licht?
Waarom is een schaduw soms lang en soms kort?2. De zon verlicht maar de helft van de aarde
De zon is een ster. Ze geeft licht en warmte. De aarde is een bol, dus de zon verlicht altijd maar één kant ervan. Aan de verlichte kant is het dag. Aan de schaduwkant is het nacht.

De aarde vanuit de ruimte: alleen de kant die naar de zon gekeerd is, is verlicht. De foto is gemaakt door de Japanse weersatelliet Himawari 9.. Foto: Himawari 9 half Earth illuminated left, NOAA/JMA, CC BY 4.0, bewerkt: verkleind 3. De aarde draait om haar as
De aarde draait om haar as. Eén keer rond duurt ongeveer 24 uur, dus een etmaal. Als onze plek naar de zon toe draait, is het dag. Als die weg draait, is het nacht. De nacht komt niet door de maan of door wolken. De zon draait ook niet om de aarde.

Op een foto met lange belichting tekenen de sterren bogen, omdat de aarde draait. In het midden van de bogen staat de Poolster. De foto is gemaakt op de berg Mauna Kea op Hawaï.. Foto: Star Trails Above Gemini North (iotw2506a), International Gemini Observatory/NOIRLab/NSF/AURA/T. Matsopoulos, CC BY 4.0, bewerkt: verkleind 4. De zon komt op in het oosten en gaat onder in het westen
De aarde draait van west naar oost. Daarom lijkt de zon in het oosten op te komen en in het westen onder te gaan. Oost en west zijn windrichtingen.

Ochtend: de zon komt op en er hangt mist in de dalen. De foto is gemaakt in het Val d'Orcia in Toscane in Italië, in april.. Foto: Tuscan sunrise, Salvatore Gerace, CC0, bewerkt: verkleind 
Middag: een heldere dag in Catania in Italië. Rond twaalf uur 's middags staat de zon het hoogst.. Foto: Catania 05-11-2025, Antonino Faro, CC BY-SA 4.0, bewerkt: verkleind 
Avond: de zon gaat onder achter de zee. De foto is gemaakt in Oostende in België, aan de Noordzee.. Foto: Sunset over the North Sea in Ostend, Reda Kerbush, CC BY-SA 4.0, bewerkt: verkleind - Ochtend De zon komt op in het oosten
- Middag De zon staat het hoogst
- Avond De zon gaat onder in het westen
5. Schaduwen laten zien waar de zon staat
Een schaduw ontstaat als iets het licht tegenhoudt. De schaduw ligt altijd aan de kant tegenover de zon. 's Ochtends en 's avonds staat de zon laag, en de schaduwen zijn lang. Rond het middaguur staat de zon het hoogst, en de schaduwen zijn het kortst.

De lage zon geeft de bomen lange schaduwen in de sneeuw. De foto is gemaakt in Oregon in de Verenigde Staten.. Foto: Long shadows on the snow near Mt. Bachelor, Oregon, Bonnie Moreland from Oregon, United States, Public domain, bewerkt: verkleind 6. Tegelijk dag en nacht
Op aarde is het altijd tegelijk dag en nacht. Als het in Japan ochtend is, is het in Nederland nacht. Op de grens tussen dag en nacht is het schemering. Het licht neemt langzaam af, niet in één keer.

De dag gaat zonder scherpe grens over in de nacht. De foto is in juni 2001 gemaakt vanuit het internationale ruimtestation.. Foto: Earthterminator iss002 full, ISS Crew, Earth Sciences and Image Analysis Lab, JSC, NASA, Public domain, bewerkt: verkleind 7. Probeer het zelf: lamp en globe
Verduister het klaslokaal. Schijn met een zaklamp op een globe. Waar is het dag en waar is het nacht?
Plak een sticker op de globe als jouw plek. Draai de globe langzaam. Wanneer zit de sticker in het licht?
Buiten: steek een stok in de grond en markeer de top van de schaduw drie keer op een dag. Wanneer is de schaduw het kortst?
Samenvatting
De aarde is een bol, en de zon verlicht altijd maar de helft ervan. De aarde draait in ongeveer 24 uur om haar as. Aan de verlichte kant is het dag en aan de schaduwkant nacht. Door het draaien lijkt de zon in het oosten op te komen en in het westen onder te gaan. De schaduwen worden van de ochtend tot het middaguur korter en richting de avond weer langer.
Veelgestelde vragen
Draait de zon om de aarde?
Nee. De aarde draait om haar as, en daarom lijkt de zon over de hemel te bewegen. Het is net als in een draaimolen: als de draaimolen draait, lijkt de omgeving rond te gaan.
Waarom voelen we niet dat de aarde draait?
De aarde draait gelijkmatig, en de lucht en al het andere draaien mee. Bij de evenaar beweegt de grond met meer dan 1 600 kilometer per uur. De beweging is toch zo gelijkmatig dat je haar niet voelt.
Is de dag altijd even lang?
Nee. De lengte van de dag verandert door het jaar heen. Vlak bij de polen kan een dag of nacht maanden duren. De oorzaak is de scheve stand van de aardas. Die verklaart ook de seizoenen.
Probeer oefeningen
Hebben jullie dit onderwerp in de les behandeld? Maak er een opdracht over voor je klas.