
Tekenen: beroemde tekeningen en technieken
Hoe tekenden beroemde kunstenaars? Dia's en opdrachten over potlood, krijt en inkt in tekeningen van Dürer, Leonardo en Rembrandt. Voor de hele basisschool.
Een tekening bestaat uit lijnen en uit donkere en lichte vlakken. Je hebt alleen papier en een potlood, een stuk krijt of inkt nodig. In dit artikel bekijken we echte tekeningen van zes kunstenaars en zien we hoe verschillend gereedschap verschillende sporen achterlaat. Het artikel past bij de hele basisschool: eerst wordt alles eenvoudig uitgelegd, en de stukjes ‘Zoek meer uit’ geven oudere kinderen extra informatie. Elke stap kan als dia aan de klas worden getoond.
Aan het einde weten de kinderen wat een tekening is, herkennen ze drie basisgereedschappen (potlood, krijt en inkt) en proberen ze die zelf uit.
Belangrijke begrippen
- kunstenaar
Iemand die als beroep schilderijen, beelden of andere kunst maakt.- potlood
Een houten schrijfgerei om op papier te schrijven en te tekenen.- tekenkool
Tekenkool is een zwart, zacht tekenmiddel van verbrand hout. Het maakt dikke, zachte lijnen die je met je vinger kunt uitwrijven.- snelle schets
Een snelle schets is een snel gemaakte tekening die in een paar minuten de belangrijkste vorm van iets vastlegt. Kleine details hoef je niet te tekenen.- vierkant
Een vorm met vier gelijke zijden en vier rechte hoeken.- cirkel
Een volmaakt ronde vorm waarvan de rand overal even ver van het midden is.- viool
Een klein snaarinstrument dat je onder je kin houdt en met een strijkstok bespeelt.- papier
Een dun materiaal om op te schrijven en te tekenen, waarvan ook boeken worden gemaakt.
Gerelateerde oefeningen
1. Kijk naar een tekening
Kijk naar de afbeelding. Welk dier is te zien?
Hoe zie je dat het getekend is en niet geschilderd?
Waar liggen de lijnen dicht bij elkaar en waar ver uit elkaar?
Welke delen van het dier zijn het nauwkeurigst getekend?2. Een tekening begint met een lijn
Een tekening wordt meestal in één kleur gemaakt. De lijn bepaalt de vorm en laat zien waar dingen zijn. Dürer tekende de handen van een apostel los, voordat hij het altaarstuk schilderde. Een tekening kan dus een oefening zijn.

Albrecht Dürer: Biddende handen (1508). Penseel en inkt op blauwachtig papier, lichten in wit. Studie van de handen van een apostel voor een altaarstuk.. Foto: Praying Hands, 1508 (cropped 4x5), Albrecht Dürer, Public domain, bewerkt: verkleind 3. Een potlood laat een grijs spoor na
Het spoor van een potlood is grafiet, geen lood. Grafiet werd in de late renaissance in Engeland gevonden, en men ging het in potloden gebruiken. Lichte druk geeft een lichte lijn, harde druk een donkere. Ingres tekende deze violist met een potlood.

Jean-Auguste-Dominique Ingres: de violist Niccolò Paganini (Rome, 1819). Tekening met potlood (grafiet) op papier.. Foto: The Violinist Niccolò Paganini, Jean-Auguste-Dominique Ingres, Public domain 4. Krijt en kool laten een zacht spoor na
Krijt laat een breed en zacht spoor na dat je met je vinger kunt uitwrijven. Rood krijt en zwart krijt zijn oud tekengereedschap. In deze vier tekeningen maakt het krijt zachte vlakken en tinten.

Leonardo da Vinci: vermoedelijk zelfportret (omstreeks 1512). Rood krijt op papier.. Foto: Presumed self-portrait, Leonardo da Vinci, Public domain, bewerkt: verkleind 
Michelangelo: studies voor de Libische sibille (omstreeks 1510–11). Rood krijt op papier. De tekening bereidde het plafondschilderij in de Sixtijnse Kapel voor.. Foto: Studies for the Libyan Sibyl (recto), Michelangelo, CC0, bewerkt: verkleind 
Rembrandt: een olifant (1637). Zwart krijt op papier.. Foto: An Elephant, 1637, Rembrandt, Public domain, bewerkt: verkleind 
Georges Seurat: De zwarte strik (begin jaren 1880). Contékrijt op papier. De figuur ontstaat alleen uit licht en schaduw.. Foto: Le Noeud noir (The Black Bow), Georges Seurat, Public domain, bewerkt: verkleind 5. Inkt en arceren
Een inkttekening maak je met een pen of een penseel, en een lijn is niet makkelijk uit te gummen. Dürer tekende deze neushoorn naar een beschrijving, omdat hij het dier zelf nooit had gezien. Arceren betekent evenwijdige lijnen trekken: hoe dichter ze bij elkaar liggen, hoe donkerder de plek wordt.

Albrecht Dürer: De neushoorn (1515). Tekening met pen en inkt. De tekst in de afbeelding is Dürers eigen toelichting in het Duits.. Foto: Rhinoceros (preparatory study), Albrecht Dürer, Public domain, bewerkt: verkleind 6. De verhoudingen van het menselijk lichaam
Omstreeks 1490 tekende Leonardo da Vinci een man die zowel in een vierkant als in een cirkel past. Zijn gespreide armen zijn net zo breed als hij lang is. Verhoudingen helpen je een mens te tekenen die er goed uitziet.

Leonardo da Vinci: De Vitruviusman (omstreeks 1490). Tekening met pen en inkt op papier.. Foto: Vitruvian Man, Leonardo da Vinci, Public domain, bewerkt: verkleind 7. Probeer het zelf en denk na
Kies een voorwerp, bijvoorbeeld een schoen of een appel. Teken het op drie manieren.
Eerst de contour: één gelijkmatige lijn.
Dan arceren: maak de schaduwen met dichte lijnen.
Tot slot met een zacht potlood of tekenkool: wrijf de schaduwen uit met je vinger.
In welke tekening ziet het voorwerp er het ronddst uit?
Hoe kon Dürer een dier tekenen dat hij nooit had gezien?
Welk gereedschap is het best voor een snelle schets?
Samenvatting
Een tekening bestaat uit lijnen en uit donkere en lichte vlakken. Een potlood laat een grijs grafietspoor na, krijt en tekenkool een zacht spoor en inkt een blijvende lijn. Arceren en kruisarcering maken schaduwen donker. Dürer, Leonardo, Michelangelo, Rembrandt, Ingres en Seurat gebruikten verschillend gereedschap, maar allemaal begonnen ze met een lijn. Verhoudingen helpen je een mens te tekenen die er goed uitziet.
Veelgestelde vragen
Zit er lood in een potlood?
Nee. De zwarte stof in een potlood is grafiet, gemengd met klei. De naam komt uit een tijd waarin men grafiet voor looderts hield. Hoe meer klei, hoe harder en lichter het potlood.
Is Dürers Jonge haas een tekening of een schilderij?
De Jonge haas (1502) is gemaakt met aquarel en dekkende verf en wordt daarom een schilderij genoemd. Dürer maakte de vacht met een penseel zo fijn dat het beeld op een tekening lijkt.
Wat is het verschil tussen een tekening en een schilderij?
In een tekening ontstaat het beeld uit lijnen en tinten, in een schilderij uit kleurvlakken. De grens is niet scherp: Dürers Biddende handen zijn met een penseel gemaakt, maar worden een tekening genoemd.
Probeer oefeningen
Hebben jullie dit onderwerp in de les behandeld? Maak er een opdracht over voor je klas.