De Etna barst 's nachts uit: gloeiende lava en vonken spuiten uit de krater tegen een donkerblauwe sterrenhemel
De Etna barst 's nachts uit. De Etna ligt op het eiland Sicilië in Italië.. Foto: Amenta Giuseppe-052586-Etna Eruption 15-2021, Giuseppe.amenta, CC BY-SA 4.0, bewerkt: verkleind

Vulkanen en aardbevingen: magma, lava en aardplaten

Vulkanen en aardbevingen voor leerjaar 5–6: de lagen van de aarde, aardplaten, de delen van een vulkaan en vulkanen in Europa, met dia's, foto's en vragen.

Vulkanen en aardbevingen laten zien dat het binnen in de aarde heet is en dat het aardoppervlak beweegt. De aardkorst is opgedeeld in grote aardplaten die langzaam bewegen. Aan de randen van de platen kan gesteente smelten tot magma en als lava uit een vulkaan komen. Als de platen met een schok verschuiven, beeft de aarde. Elke stap is klaar om als dia aan de klas te laten zien.

Aan het eind kunnen de leerlingen uitleggen waarom er in bepaalde gebieden vulkanen en aardbevingen zijn. Ze kunnen de delen van een vulkaan benoemen en vertellen hoe je je op een aardbeving voorbereidt.

Belangrijke begrippen

vulkaan
Een berg waaruit heet gesmolten gesteente, lava, naar buiten kan komen.
berg
Een hoge, steile verhoging van het land. De hoogste berg ter wereld is de Mount Everest.
gas
Een stof die zich in alle richtingen verspreidt en de hele ruimte vult, zoals lucht.
  1. 1. Wat gebeurt er onder de grond?

    Wat komt er uit een vulkaan als hij uitbarst?
    Waar komt heet, gesmolten gesteente vandaan?
    Waarom kan de grond plotseling gaan trillen?
    Zou jij bij een vulkaan willen wonen, en waarom?

  2. 2. De lagen van de aarde: korst, mantel en kern

    De aarde heeft drie hoofdlagen. Aan de buitenkant ligt de dunne aardkorst, waarop wij leven. Daaronder ligt de dikke mantel, waarvan het hete gesteente heel langzaam beweegt. In het midden ligt de kern, die vooral uit ijzer bestaat en het heetste deel van de aarde is.

    Een getekende aardbol waaruit een stuk is weggesneden: onder het oppervlak zie je oranje lagen en in het midden een gele kern
    De lagen van de aarde in doorsnede. Van het oppervlak tot het middelpunt van de aarde is het ongeveer 6400 kilometer.. Foto: Jordens inre, Mats Halldin, CC BY-SA 3.0, bewerkt: verkleind
  3. 3. De aardplaten bewegen

    De aardkorst is opgedeeld in grote stukken: de aardplaten. De platen bewegen een paar centimeter per jaar, ongeveer zo snel als je nagels groeien. De meeste vulkanen en aardbevingen liggen aan de randen van de platen. Rond de Grote Oceaan zijn er zoveel dat het gebied de Ring van Vuur heet.

    Een wereldkaart waarop de aardplaten verschillende kleuren hebben en hun randen met dikke zwarte lijnen zijn getekend; de Grote Oceaan ligt in het midden van de kaart
    De aardplaten op een wereldkaart. De dikke lijnen zijn de randen van de platen. De namen van de platen staan in het Engels op de kaart.. Foto: Tectonic plates, USGS, Public domain, bewerkt: verkleind
  4. 4. De delen van een vulkaan

    Diep onder de grond ligt een magmakamer met gesmolten gesteente: magma. Het magma stijgt op door de kraterpijp en komt naar buiten uit de krater. Magma dat het aardoppervlak heeft bereikt, heet lava. Bij een uitbarsting vliegen ook as en gassen de lucht in.

    Een getekende vulkaan in doorsnede: onder de grond een rode magmakamer met een pijp naar de top; uit de top spuit lava, in de lucht hangt een grijze aswolk en een lavastroom loopt de helling af; in de tekening staan de cijfers 1–12
    Een vulkaan in doorsnede. De cijfers horen bij de oorspronkelijke tekening; de markeringen geven de namen van de delen.. Foto: Spaccato vulcano i18, Luigi Chiesa, modified by Zimbres, Public domain, bewerkt: verkleind
  5. 5. Vulkanen in Europa

    De bekendste vulkanen van Europa liggen in Italië en op IJsland. De Etna en de Stromboli barsten vaak uit, en op IJsland is er gemiddeld om de paar jaar een uitbarsting. In het jaar 79 begroef de Vesuvius de stad Pompeii onder as. De vulkanen van de Eifel in Duitsland zijn al duizenden jaren rustig, en in hun kraters liggen nu meren.

    Boven de besneeuwde Etna stijgt een enorme witte wolk van as en stoom op; vooraan een zandstrand, de zee en de huizen van een stad
    De Etna barst uit in maart 2012. Vooraan ligt de stad Catania op Sicilië in Italië.. Foto: March 4, 2012 Etna Eruption with the city of Catania in the foreground, andrea, CC BY-SA 2.0, bewerkt: verkleind
    Ruïnes van een oude stad: witte zuilen en bakstenen muren rond een plein; daarachter rijst de donkere berg Vesuvius op
    De ruïnes van Pompeii met de Vesuvius erachter. In het jaar 79 bedekte as de stad, en bij opgravingen is ze weer tevoorschijn gekomen.. Foto: Forum (Pompeii) and the Vesuvio, Commonists, CC BY-SA 4.0, bewerkt: verkleind
    Gloeiende oranje lava spat uit een ronde krater; eromheen zwart lavaveld en stoom, op de achtergrond een kegelvormige berg
    Lava komt in de zomer van 2023 uit een krater op IJsland. De uitbarsting was op het schiereiland Reykjanes, naast de berg Litli-Hrútur.. Foto: 001 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Photo by Giles Laurent, Giles Laurent, CC BY-SA 4.0, bewerkt: verkleind
    Een rond blauw meer tussen herfstbomen; aan de overkant een klein wit kapelletje
    Het Weinfelder Maar in de Eifel in Duitsland. Het meer ligt in de krater van een oude vulkaan. De foto is in de herfst gemaakt.. Foto: Weinfelder Maar 01, Thomas Hummel, CC BY-SA 4.0, bewerkt: verkleind
  6. 6. Als de aarde beeft

    De randen van platen kunnen aan elkaar vast komen te zitten. Als de spanning te groot wordt, schieten de platen met een schok los, en ontstaat er een aardbeving. Een seismograaf meet het trillen en tekent er een lijn van. In aardbevingsgebieden worden huizen zo gebouwd dat ze tegen het trillen kunnen.

    Een dunne metalen arm rust op een witte papierrol en tekent dichte lijnen op het papier; op één plek slingert de lijn verder uit
    Een oude seismograaf in het Geofysisch Instituut van de Tsjechische Academie van Wetenschappen. De pen tekent een lijn die uitslaat als de aarde beeft.. Foto: Seismogram on historical seismometer at Institute of Geophysis of the Czech Academy of Science (12), Petr Brož (Czech Academy of Science), CC BY-SA 4.0, bewerkt: verkleind
  7. 7. Waarom wonen mensen bij vulkanen?

    Vulkanische as maakt de grond vruchtbaar, daarom groeien er op de hellingen van de Etna druiven en sinaasappels.
    Op IJsland verwarmt heet water uit de bodem de meeste huizen.
    Bespreek met behulp van de kaart: Waarom zijn er vulkanen op IJsland en in Italië?
    Bespreek: Wat doe je als de grond in de klas begint te trillen?

Samenvatting

De aarde heeft drie hoofdlagen: de aardkorst, de mantel en de kern. De aardkorst is opgedeeld in aardplaten die een paar centimeter per jaar bewegen. De meeste vulkanen en aardbevingen liggen aan de randen van de platen. In een vulkaan stijgt magma uit de magmakamer naar de krater en komt naar buiten als lava en as. Bij een aardbeving schieten de platen met een schok los, en de seismograaf meet het trillen. Mensen wonen bij vulkanen vanwege de vruchtbare grond en de warmte uit het binnenste van de aarde.

Veelgestelde vragen

Kan een rustige vulkaan opnieuw uitbarsten?

Ja. Een vulkaan kan honderden jaren rustig zijn en dan opnieuw uitbarsten. De Vesuvius barstte voor het laatst uit in 1944, en wetenschappers houden hem voortdurend in de gaten.

Wat is een tsunami?

Een tsunami is een enorme golf die door een aardbeving op de zeebodem kan ontstaan. De golf gaat snel over de zee en kan aan de kust heel hoog worden. Daarom hebben veel kusten een waarschuwingssysteem.

Kun je aardbevingen voorspellen?

Niet precies. Wetenschappers weten in welke gebieden aardbevingen voorkomen, maar niet wanneer de volgende komt. Daarom bouwt men in aardbevingsgebieden stevige huizen en oefent men wat je moet doen.

Probeer oefeningen

Hebben jullie dit onderwerp in de les behandeld? Maak er een opdracht over voor je klas.

Maak een opdracht